Datganiadau i'r Wasg 2014-2015

Rhan cyn-ddarlithydd yn Llambed yn yr Enigma go-iawn

27.11.2014

Wrth i nifer heidio i weld y ffilm gyffro The Imitation Game yn serennu Benedict Cumberbatch fel torrwr-côd enigma Alan Turing, mae Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant yn cofio’r rhan a gafodd un o’i darlithwyr yn y digwyddiad go iawn.

Enigma

Mae’r ffilm wedi cael ei seilio ar fywyd y mathemategydd, rhesymegydd a’r gwyddonydd cyfrifiadur arloesol Alan Turing, sef y prif gymeriad a dorrodd côd Enigma yr Almaen Natsiaidd ac a gynorthwyodd y Cynghreiriaid i ennill yr Ail Ryfel Byd.

Gweithiodd Frank Newte gyda Turing yn Bletchley Park fel un o’r torwyr codau a oedd yn cynnwys ysgolheigion, mathemategwyr, ieithyddion, pencampwyr gwyddbwyll a swyddogion deallusrwydd ac a fu’n rasio yn erbyn amser i dorri’r côd.

Roedd Frank Newte yn ysgolhaig yn y Clasuron yng Ngholeg Dewi Sant Llambed rhwng 1938 a 1977.  Olreiniwyd manylion gyrfa academaidd Newte, ei wasanaeth yn ystod y Rhyfel a’i gyfnod yn Llambed drwy waith yr Athro William Gibson o Brifysgol Brookes Rhydychen a raddiodd yn Llambed yn 1980.

Dywedodd yr Athro Gibson  “Nid yw rhan Newte yn y gwaith o dorri’r Cod Enigma wedi cael ei gydnabod a dim ond yn 2011 daeth ei gyfraniad i’r amlwg pan ddatgelodd Asa Briggs, torrwr codau arall, hynny yn ei atgofion, Secret Days: Code-Breaking in Bletchley Parka gyhoeddwyd gan Frontline Books, 2011.”

Graddiodd Frank Newte ym Mhrifysgol Rhydychen yn 1937, ar ôl ennill Gwobr y Canghellor am Farddoniaeth Ladin. Daeth i Lambed flwyddyn yn ddiweddarach i ddarlithio yn y Clasuron. Pan ddechreuodd y Rhyfel yn 1939 fe’i recriwtiwyd i’r Corfflu Gwybodaeth Gudd lle gweithiodd ar ddarllediadau radio lluoedd arfog yr Almaen.  Yn 1943 unwyd ei uned â’r gweithlu a oedd yn torri’r codau cudd ym Mharc Bletchley. Gweithiodd Newte ar wybodaeth radio a ryng-gipiwyd ac a fu’n sail i ddehongli’r codau Enigma. Roedd ei waith yn hollbwysig i ymdrech y Rhyfel.

Yn 1946 dadfyddinwyd Newte a dychwelodd i Lambed. Dywedodd iddo wasanaethu yn y Magnelwyr Brenhinol.  Cadwodd ei gyfrinach dros y deng mlynedd ar hugain nesaf. Bu farw ym mis Mai 1977 cyn i’r gwirionedd am ei waith ym Mharc Bletchley ddod i’r amlwg. Oherwydd ei ymrwymiad i gadw ei ran yn ystod y rhyfel yn gyfrinachol, ni chafodd Llambed gyfle i gydnabod ei waith. Claddwyd Newte yn Eglwys Sant Pedr, Llambed.

Gosodwyd plac i gydnabod ei gyfraniad i’r gwaith ym Marc Bletchley ac i Goleg Dewi Sant Llambed gan Gymdeithas Llambed, sef cymdeithas y cyn-fyfyrwyr, yn 2013.

Nodyn i'r Golygydd

  1. Sefydlwyd Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant yn 2010 drwy uno Prifysgol Cymru Llambedr Pont Steffan a Choleg Prifysgol y Drindod o dan Siartr Brenhinol 1828 gan ei wneud y sefydliad addysg uwch hynaf yng Nghymru.  Ar 1 Hydref daeth Prifysgol Fetropolitan  Abertawe yn rhan o’r Brifysgol er y bydd yn parhau i hyrwyddo ei brand ei hun.
  2. Mae Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant yn gweithio mewn cydweithrediad â phartneriaid yn y sector Addysg Bellach yn y rhanbarth.  Bydd Coleg Sir Gâr yn uno â’r Brifysgol ar y 1 Awst a Choleg Ceredigion ar 1 Tachwedd eleni. 
  3. Efallai taw Parc Bletchley oedd cyfrinach fwyaf Prydain ar un adeg, ond bellach mae’n safle treftadaeth ac yn atyniad twristiaeth bywiog. Y mae’n agored bob dydd a chaiff ymwelwyr archwilio rhai o'r Cytiau a Blociau lle torrwyd y codau a rhyfeddu at lwyddiannau rhyfeddol y torwyr Codau. Mae diddordeb y cyhoedd ym Mharc Bletchley wedi tyfu'n aruthrol dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf a gwelwyd 170,000 o ymwelwyr yn 2012. www.bletchleypark.org.uk/

Gwybodaeth Bellach

Eleri Beynon - 07968 249 335 e.beynon@ydds.ac.uk