Datganiadau i'r Wasg 2014-2015

Rhyddhau Gwersyll Bergen-Belsen yn Ebrill 1945

15.04.2015

Mae'n 70 mlynedd ers rhyddhau gwersylloedd Bergen-Belsen yn Ebrill 1945. Isod mae Peter Hopkins a Sarah Edwards o Lyfrgell ac Archif Roderic Bowen ar gampws Llambed Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant yn nodi'r rôl a chwaraewyd gan Thomas James Stretch, un o gyn-fyfyriwr yr hen Goleg Dewi Sant sydd bellach yn rhan o’r Brifysgol.

Ganed Thomas James Stretch yn Wdig, Sir Benfro ar 17 Ionawr 1915 yn fab i  Thomas George Stretch, porthwr yn y dociau.

Mynychodd Thomas Ysgol Abergwaun cyn cofrestru yng Ngholeg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan ym mis Hydref 1934. Roedd Thomas yn fyfyriwr gwych, gan ennill gwobrau’r Coleg ar gyfer Hanes ynghyd ag ysgrifennu erthyglau ar gyfer cylchgrawn y Coleg ar bynciau yn cynnwys Coroni Brenin Siôr VI.  Roedd Thomas hefyd yn pencampwr, yn chwarae yn safle cefnwr-de i’r Tîm Hoci ac hefyd yn chwarae golff. 

Graddiodd o Goleg Dewi Sant yn 1937 gyda BA mewn Hanes. Yn dilyn ei ordeinio yn 1938, gwasanaethodd y Parchedig Stretch fel curad Eglwys y Drindod Sanctaidd yn Aberystwyth nes iddo fynd yn Gaplan i’r Fyddin Brydeinig yn 1943.

Gwasanaethodd Thomas fel Caplan i'r Lluoedd Arfog ar Gomisiwn Brys o 1943 tan 1947, ac yn Ebrill 1945 ef oedd yn un o'r bobl gyntaf i fynd i mewn i Wersyll Bergen-Belsen pan gafodd ei ryddhau gan filwyr Prydeinig o afael yr SS Almaenig.

Ffilmiwyd y Parchedig Stretch yn disgrifio'r sefyllfa erchyll a ddarganfuwyd yno:

http://www.ushmm.org/wlc/en/media_fi.php?ModuleId=10005224&MediaId=161

Yn dilyn diwedd cyfnod ei wasanaeth yn y fyddin, dychwelodd Thomas i fywyd y plwyf, ond yn Swydd Gaerhirfryn, yn hytrach nag yng Nghymru. Gwasanaethodd yn gyntaf yn Chatburn ac yn ddiweddarach yn Preston a Poulton-le-Fylde, lle mae cyn-plwyfolyn yn cofio bod "gwasanaethau fore Sul yn cael cynulleidfa dda diolch i’r Parch T. J. Stretch ".

Fodd bynnag, arhosodd Thomas yn agos at y Fyddin gydol ei oes; yn 1963 urddwyd ef ag Addurn Effeithlonrwydd Tiriogaethol, ac ni ymddiswyddodd o'i gomisiwn o'r fod yn Swyddog Wrth-gefn yn y Fyddin Diriogaethol tan 1967, pan oedd yn hanner cant a dau mlwydd oed.

Yn amlwg ni anghofiodd Thomas fyth yr hyn yr oedd a welodd yn Bergen-Belsen; flynyddoedd yn ddiweddarach, dywedodd ei nai am y storïau dirdynnol a adroddwyd iddo gan ei ewythr pan oedd yn fachgen ac a arweiniodd at ei ymweliad yntau â’r gwersyll.  Dywedodd mai dim ond drwy ymweld gellir gwir werthfawrogi effaith yr hyn yr oedd Thomas wedi’i weld saith deg o flynyddoedd yn ôl.