Datganiadau i'r Wasg 2016

Santes Wrswla a’i Chysylltiadau â Chymru

19.10.2016

Bydd cyfrol newydd a olygwyd gan yr Athro Jane Cartwright o Brifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant yn cael ei lansio ar gampws y Brifysgol yn Llambed, ddydd Mercher, Tachwedd 16eg am 4yp.

Mae’r llyfr - St Ursula and the 11,000 Virgins (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2016) - yn trafod cwlt Santes Wrswla, un o’r seintiau rhyngwladol mwyaf poblogaidd yn Ewrop yn yr Oesoedd Canol. Fodd bynnag, ychydig o bobl sy’n gwybod am ei chysylltiadau â Chymru a’r honiad ei bod wedi hwylio o Geredigion i Gwlen yn yr Almaen.
Fe’i cysylltir ag eglwys Llangwyryfon yng Ngheredigion a chapeli megis Capel y Santesau a Chapel Betws Leucu a gysegrwyd ar enwau’i gwyryfon. Trafodir ei buchedd Gymraeg yn fanwl am y tro cyntaf yn y llyfr hwn sy’n taflu goleuni ar nifer o agweddau ar ei chwlt rhyngwladol, e.e. bucheddau canoloesol, delwau a chreiriau, cerddoriaeth ganoloesol ac yn y blaen. Teithiodd grŵp o ymchwilwyr adnabyddus i Gymru o’r Almaen, Ffrainc, America, Hwngari, Gwlad yr Iâ a Lloegr a gellir darllen ffrwyth eu hymchwil newydd yn y llyfr hwn.
Mae buchedd Wrswla yn chwedl epig sy’n adrodd hanes Wrswla, merch un o frenhinoedd y Brythoniaid, sy’n cytuno i briodi â thywysog paganaidd er mwyn achub teyrnas ei thad. Mae’n gohirio’r briodas er mwyn mynd ar bererindod i Rufain yng Nghwmni 11,000 o wyryfon. Caiff y wyryfon ei hyfforddi’n filwrol gan Wrswla a chyrchant i’r cefnfor. Llwydda Wrswla i droi ei dyweddi’n Gristion a merthryrir y santes a’i gwyryfon yng Nghwlen ar faes waedlyd. Yn y ddeuddegfed ganrif daethpwyd o hyd i fedd Rufeinig anferth a chredid mai creiriau Wrswla a’i chydymdeithion a geid yno. Astudir hanes a chwlt Wrswla’n fanwl yn y llyfr hwn ac olrheinir datblygiad ei chwedl gan ystyried paham iddi fod mor boblogaidd mewn amryw o wledydd gan gynnwys Cymru.

Yn yr unfed ganrif ar bymtheg addaswyd Hystoria Gweryddon yr Almaen o’r Lladin i’r Gymraeg gan Huw Pennant a cheir yr hanes mewn un lawysgrif yn unig yn y Llyfrgell Genedlaethol, sef Peniarth 182. Roedd Huw Pennant, bardd, clerigwr ac ysgrifydd, yn awyddus i gynhyrchu fersiwn o’i chwedl a fyddai’n ddealladwy i Gymry Cymraeg.

Bydd y testun Cymraeg, a olygwyd ac a gyfieithwyd gan Jane Cartwright, ar gael ar wefan Seintiau yng Nghymru a ddarperir gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru y flwyddyn nesaf. Lleolir y prosiect yng Nghanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a chaiff ei hariannu gan Gyngor Ymchwil y Celfyddydau a’r Dyniaethau (yr AHRC). Bydd gwefan Seintiau Cymru yn darparu tua 100 o destunau am seintiau lleol a rhyngwladol a bydd modd hefyd weld lluniau o’r llawysgrifau canoloesol gan gynnwys rhai o drysorau’r genedl megis Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Talgarth.

Athro yn y Gymraeg ym Mhrifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant yw Jane Cartwright. Mae’n Gyfarwyddwr y radd MA Astudiaethau Celtaidd yn y Brifysgol ac yn ymchwilydd ar brosiect ymchwil ar Seintiau Cymru yn y Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd. Mae’n aelod o’r clwstwr ymchwil ar Fydoedd Hynafol: Pobl o’r Gorffennol yng Nghyfadran y Dyniaethau yn y Drindod Dewi Sant. Awdures nifer o gyfrolau ar fucheddau’r seintiau a hanes Cymru’r Oesoedd Canol yw Jane, er enghraifft Y Forwyn Fair, Santesau a Lleianod: Agweddau ar Wyryfdod a Diweirdeb yng Nghymru’r Oesoedd Canol (Caerdydd, 1999), Feminine Sanctity and Spirituality in Medieval Wales (Caerdydd, 2008) ac mae’n olygydd y cyfrolau Celtic Hagiography and Saints’ Cults (Caerdydd, 2003) a Mary Magdalene and her Sister Martha (Washington, 2013).

‘Mae Wrswla yn santes ryngwladol unigryw a gafodd ei mabwysiadu gan y Cymry a honnai’i bod yn enedigol o Geredigion. Roedd yn boblogaidd iawn yn Ewrop ac wrth i’r creiriau a ddarganfuwyd yng Nghwlen yn yr Almaen gael eu cludo i nifer o wledydd eraill, trosglwyddwyd y chwedl amdani hi a’i gwyryfon. Addaswyd a diwygiwyd y chwedl droeon er mwyn gweddu i’w chyd-destun newydd. Rwy’n ddiolchgar iawn i bawb a deithiodd i Gymru i drafod ac ailystyried cwlt y santes bwysig hon.’

Mae’r llyfr yn cynnwys nifer o benodau gan ysgolheigion eraill yng Nghymru, er enghraifft bucheddau Saesneg Canol gan William Marx o Brifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant a chysylltiadau Wrswla a’r urddau milwrol gan Helen Nicholson o Brifysgol Caerdydd.

Os hoffech ddysgu mwy am y traddodiadau sy’n gysylltiedig â’r Santes Wrswla, y llyfr newydd a’r prosect Seintiau yng Nghymru, mae croeso i chi fynychu digwyddiad a gynhelir yn Llyfrgell y Sylfaenwyr campws Llambed, ddydd Mercher, Tachwedd 16eg am 4yh.

Os ydych yn bwriadu mynychu, gofynnwn i chi gysylltu â Lianne Parker o flaen llaw drwy ebostio l.parker@uwtsd.ac.uk neu drwy ffonio 01570 424951.

Gwybodaeth Bellach

1.I gael rhagor o wybodaeth, cysylltwch â Sian-Elin Davies, Prif Swyddog Cysylltiadau Cyhoeddus a Chyfathrebu, ar 01267 676908 / 07449 998476 sian-elin.davies@uwtsd.ac.uk