Richard Else

Mae Richard Else yn ysgrifennwr, yn ffotograffydd, yn gynhyrchydd teledu ac yn academydd; yn benodol, mae’n wneuthurwr ffilmiau blaenllaw ar leoliadau anghysbell.

Cafodd Else ei addysg yng Nghaerlŷr (Leicester); ei swydd gyntaf oedd ailgylchu tapiau yn BBC Radio Leicester.  Astudiodd Saesneg yng Ngholeg Prifysgol Dewi Sant, Llambed. Ar ôl graddio, bu’n gweithio i radio lleol a theledu yng Nghaerdydd, cyn symud i weithio yn Newcastle upon Tyne ar nodweddion teledu.   

Yn 1982, dechreuodd Else weithio ar raglen ddogfen am ysgrifennwr a cherddwr mynydd-diroedd Ardal y Llynnoedd a oedd yn enwog am fod yn feudwyaidd, sef Alfred Wainwright. Oherwydd y gwnaeth Wainwright, dro ar ôl tro, wrthod ag ymddangos ar y teledu, byddai’r rhaglen yn archwilio ei lyfrau, gan gynnwys cyfweliadau â’i gyfeillion. Ond yn rhyfedd, meddai Wainwright wrth ei gyhoeddwr,  ‘It sounds like an obituary. I think I ought to take part.’ Y tro cyntaf i A.W. gwrdd ag Else, meddai wrtho, ‘I think you’ve got a scoop, young man.’ Gwnaeth Wainwright ymddangos am ychydig o funudau ar ddiwedd y rhaglen. Cafodd y rhaglen ei derbyn yn dda; ychydig o flynyddoedd yn ddiweddarach, perswadiodd Else Wainwright i gymryd rhan mewn cyfres o’r enw ‘Wainwright’s Lakeland & England’s North Country.’  Rôl Wainwright oedd bod yn dywysydd i’r mynydd-diroedd, gan gadw mor agos i’w lyfrau ag yr oedd yn bosibl ei wneud (Am nad oedd am gael ei boeni gan bobl a fyddai’n ei adnabod yn sydyn, cynhaliwyd dim ond dwy o’r rhaglenni yn unig yn Ardal y Llynnoedd). Y cyflwynydd a oedd yn gweithio gydag A.W. oedd Eric Robson, darlledwr profiadol, ond hefyd yn ffermwr defaid o Gymbria. Roedd Wainwright yn anfodlon siarad, gan ffafrio bod y camera yn canolbwyntio ar y mynydd-diroedd yn hytrach nag arno ef. Ond eto, fe ddaeth yn seren annhebygol. Teimlad  Else yw  ‘We found a silent majority, we appealed to viewers who like slow, thoughtful people.’ Gwnaeth Else ddwy gyfres arall gyda Wainwright, Wainwright’s Coast to Coast Walk Wainwright in Scotland. Gwnaeth Else, yn ddiweddarach, ddisgrifio’r deng mlynedd a 5000 o filltiroedd y gwnaeth ef dreulio gyda Wainwright yn ei lyfr Wainwright Revealed, (Mountain Media, 2017). 

Ar ôl penderfynu ei fod am ganolbwyntio ar raglenni antur eithafol, gwnaeth Else ddilyn hwn gyda The Climbers. Cyflwynodd Chris Bonington gyfres o raglenni ar ddatblygiad mynydda modern. Hefyd, wrth ffilmio ymgais Bonington i ddringo Elbrus, mynydd uchaf Ewrop, daeth Else ar draws ei gydweithredwr nesaf, Cameron McNeish. 

Yn 1994, cynhyrchodd Else The Edge, cyfres ar hanes mynydda yn yr Alban. Roedd yr amserlen yn dynn; dim ond pedwar mis oedd ganddynt i ffilmio ac i gyflwyno chwe rhaglen. Meddai Else ‘‘It was tricky to arrange, tricky to film, and we had very little time to capture the action.’ Mae McNeish, a gyflwynodd y gyfres, yn cofio bod bron pawb a oedd yn y criw yn ddringwyr. Medd ef eu bod nhw wedi gweithio oriau hir anghredadwy o dan amgylchiadau anodd er mwyn ffilmio’r weithred ddringo iawn. Roeddent hefyd yn sensitif i anghenion eraill a oedd yn defnyddio’r mynydd. Dangosodd y gyfres y darn o ffilm cynhyrfus mwyaf syfrdanol am ddringo yn yr Alban a gafodd ei dynnu erioed. Enillodd yr ail episod, sy’n dangos W.H. Murray a’r blynyddoedd cyn yr Ail Ryfel Byd, wobr BAFTA’r  Alban.  

Yn dilyn hyn, gweithiodd Else gyda McNeish, eto ar Wilderness Walks. Ym mhob episod, cyfunodd McNeish heic gyda chyfweliad â rhywun cyhoeddus. Gwnaeth Chris Brasher, cyd-sylfaenydd Marathon Llundain ddringo Ben Macdhui, sydd yn y Cairngorms, gydag ef, a gwnaeth Donnie Munro, prif ganwr blaenorol Runrig, ddringo’r ‘Red Cuillins of Skye.’ Mewn un rhaglen, gwnaeth y fforiwr Americanaidd Matty McNair, fynd ar daith o 90 milltir ar sled gŵn ar draws Ynys Baffin yn ystod y gaeaf.  Gan ystyried yr oerfel gwynt, roedd y tymheredd mor isel â minws can gradd Celsius.   

Yn 2008, dechreuodd Else gynhyrchu The Adventure Show; daeth yn gynhyrchydd gweithredol yn 2011. Mae’r rhaglen, sy’n cael ei darlledu’n fisol, wedi tyfu’n raddol i fod yn rhan annatod o amserlen oriau brig BBC yr Alban. Mae’n disgrifio ei hun yn gyfres sy’n weledol syfrdanol, wedi’i hadeiladu ar sail sîn chwaraeon antur ffyniannus yr Alban – o reidio beiciau mynydd a defnyddio caiacau, i rasio antur, brigdonni a rasys marathon i fyny’r mynyddoedd. Mae llawer o’r episodau wedi dangos un o’r cyflwynwyr yn cymryd rhan mewn ras o ryw fath; a dweud y gwir, yn 2012, Deziree Wilson oedd y trydydd yn yr adran ferched i orffen ras ‘Goat Fell Hill’ ar Ynys Aran. Mae nifer o raglenni ‘arbennig’ sy’n gysylltiedig â The Adventure Show wedi cael eu darlledu. Gwnaeth The Great Climb, a ddarlledwyd yn 2010, ddangos y dringwyr Dave MacLeod a Tim Emmett yn dringo’n llwyddiannus Sron Ulladale, craig ordo odidog wedi’i lleoli ar ran anghysbell o Ynys Harris. Dywed bod gan y graig hon un o’r wynebau mwyaf anodd i ddringo yn y byd, ac mai hi yw’r dibyn mewndirol gorau ym Mhrydain. Er gwnaeth y dringo, ac felly’r darllediad, barhau am bum awr a hanner, cafodd y rhaglen nifer enfawr o wylwyr; yn ôl barn rhai dringwyr, hon oedd y rhaglen orau erioed ar chwaraeon i gael ei chynhyrchu. Ysgrifennodd Dave MacLeod, ‘If you watched the program, you saw some of the problems we dealt with as climbers to get to the top – a painful ankle and wet rock. But you won’t have seen all the equally hard work, good judgement calls and quick thinking that made it all happen behind the camera.’ Meddai Else, ‘The Great Climb is arguably the most complex programme ever mounted by BBC Scotland.’ Gwnaeth ennill wobr BAFTA’r Alban am y rhaglen fyw orau.  

Mae Else wedi cyfuno darlledu â gyrfa academaidd. Ef oedd Pennaeth cyntaf y Cyfryngau ym Mhrifysgolion Sheffield Hallam a Teesside; a gwnaeth gynllunio cyrsiau israddedig ac ôl-raddedig, gan sicrhau buddsoddiad allanol sylweddol. Ar hyn o bryd, mae’n Gymrawd Athrawol yng Ngholeg  St Chad a Phrifysgol Dyrham. Mae ganddo ddiddordeb arbennig yn y berthynas sy’n bodoli rhwng y cyfryngau a chyfiawnder cymdeithasol a chynhwysiant. Mae Else wedi ymgymryd ag ymchwil ac arfer proffesiynol ar gyfer amrywiaeth eang o gleientiaid; mae ei brosiectau diweddar wedi derbyn cyllid gan Y Gronfa Loteri Fawr, Media Box, y Comisiwn Rhanbarthol Eglwysi a Sefydliad Joseph Rowntree. Mae hefyd wedi gweithio’n agos gyda’r elusen Masnach Deg Traidcraft, yn dogfennu ei gwaith mewn llawer o wledydd.  

Yn fyd-eang, mae Else else wedi ennill dros ddeg ar hugain o wobrau pwysig; yn ogystal â’r ddwy wobr BAFTA’r Alban, cafodd ei anrhydeddu gan y Gymdeithas Deledu Frenhinol a gwyliau ffilmiau a gynhaliwyd yng Nghanada, yr Unol Daleithiau, Japan a thir mawr Ewrop. Ef oedd ail enillydd y Scottish Award for Excellence in Mountain Culture. Ef hefyd oedd un o’r ychydig o Ewrop i ymddangos yn Voices from the Summit y National Geographic. Mae wedi ysgrifennu wyth o lyfrau am y byd awyr agored, gan gynnwys The Sutherland Trail (Mountain Media, 2009), The Skye Trail (Mountain Media, 2010), a Scotland End to End (Mountain Media, 2012), (pob un ohonynt wedi’i ysgrifennu ar y cyd gyda Cameron McNeish). 

Mae Else wedi byw yng nghysgod y Cairngorms am yr ugain mlynedd ddiwethaf. 

Ffynonellau 

IMDb (n.d.). Richard Else (1). Adalwyd Ionawr 26 2021, oddi wrth https://www.imdb.com/name/nm2796419/?ref_=fn_al_nm_1 

Scarrott, L. (2009). Richard Else adventure film-maker. Adalwyd Ionawr 26 2021, oddi wrth http://www.ex-bbc.net/Ariel/Arielwk232009.pdf 

Davies, H. (1995). Wainwright: the biography. Adalwyd Ionawr 26 2021, oddi wrth https://www.google.co.uk/books/edition/Wainwright/mwtCXNiDAkMC?hl=en&gbpv=1&dq=davies+and+wainwright&printsec=frontcover 

Wainwright used to hide from fans. [Radio program] Broadcasting House, BBC Radio 4 [n.d.] Adalwyd Ionawr 27 2021, oddi wrth https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p05pfpm4 

McNeish, C. (2014, September 29). The Edge – twenty years on … [Blog post]. Adalwyd Ionawr 27 2021, oddi wrth https://cameronmcneish.wordpress.com/2014/09/29/the-edge-twenty-years-on/ 

Wells, C. (n.d.) And now for something Else. Adalwyd Ionawr 27 2021, oddi wrth http://www.scottishoutdoors.co.uk/outdoors/template_files/triple_echo.cfm.htm 

The Adventure Show. (2021). The Adventure Show [Facebook page]. Adalwyd Ionawr 28 2021, oddi wrth https://www.facebook.com/adventureshow/?ref=page_internal 

Scottish Hill Racing. (n.d.) Goatfell Race 19-May-2012. Adalwyd Ionawr 28 2021, oddi wrth https://www.scottishhillracing.co.uk/Home.aspx 

Climbing film ‘first’ wins BAFTA nomination. (2011, September 28). Strathspey & Badenoch Herald. Adalwyd Ionawr 28 2021, oddi wrth https://infoweb-newsbank-com.ezproxy.uwtsd.ac.uk/resources/doc/nb/news/13A17A75F96E0E90?p=UKNB 

Couple ‘thrilled’ at film and tv accolade. Government to give woodland projects cash. (2011, November 16). Strathspey & Badenoch Herald. Adalwyd Ionawr 28 2021, oddi wrth https://infoweb-newsbank-com.ezproxy.uwtsd.ac.uk/resources/doc/nb/news/13B1A414DE4E7FC8?p=UKNB 

MacLeod, D. (2010, August 30). The Great Climb success [Blog post]. Retrieved Adalwyd Ionawr 28 2021, oddi wrth http://davemacleod.blogspot.com/2010/08/great-climb-success.html#comment-form