Ernest Melville Rowland (1864-1940) oedd y chwaraewr rygbi cyntaf o Goleg Dewi Sant i ennill cap dros Gymru.

Roedd Rowland yn fab i'r Parchedig Evan Rowland, cyn-fyfyriwr Coleg Dewi Sant ei hun, a'i wraig Jane, Morris gynt. Ernest oedd yr hynaf o blith o leiaf 15 o blant. Roedd yn un o bump o frodyr i gael eu hordeinio. Ganwyd yng Nghastell-nedd, ond buan y symudodd y teulu i Hendy-gwyn ar Daf yn Sir Gaerfyrddin ac yna i Arberth. Mynychodd Goleg Chardstock, (yn Dorset bryd hynny), cyn symud i Goleg Dewi Sant yn Llanbedr Pont Steffan yn 1883. 

Roedd yn sbortsmon o fri, yn cynrychioli'r coleg yn y timau pêl-droed a chriced yn ogystal â rygbi. Roedd yn is-gapten i'r tîm criced yn 1885, a sgoriodd gôl yn erbyn Coleg Prifysgol Aberystwyth yn gêm gyntaf Llanbedr Pont Steffan o dan reolau pêl-droed y gymdeithas. Roedd yn aelod o’r pwyllgor trefnu ar gyfer Chwaraeon Athletau'r Coleg a gynhaliwyd ar yr ail ddydd Llun ym mis Tachwedd ar y pryd. Roedd hefyd yn gystadleuydd cryf mewn nifer o ddigwyddiadau yno. 

Fodd bynnag, rygbi oedd prif chwaraeon Rowland, lle roedd yn flaenwr athletaidd gwych. Ar yr adeg hon, roedd tîm Coleg Dewi Sant yn ddigon cryf i gystadlu yn erbyn y goreuon yng Nghymru. Chwaraeodd tîm y coleg yn erbyn timau megis Llanelli, Abertawe a Chastell-nedd. Cafodd Rowland ei ddewis i chwarae dros Gymru yn erbyn Lloegr ar Faes St Helen yn Abertawe ar 3 Ionawr 1885. Dyma'r wythfed gêm ryngwladol i Gymru ei chwarae; Rowland oedd yr 51ain chwaraewr i ennill cap dros Gymru. Fodd bynnag, Lloegr enillodd y gêm yn erbyn Cymru o un gôl a phedwar cais i un gôl ac un cais. Y blaenwyr o Gymru gafodd y bai am y grasfa. Roedd Rowland yn un o bedwar blaenwr na chafwyd eu dewis ar gyfer y gêm nesaf yn erbyn yr Alban. Ni chwaraeodd i Gymru fyth wedyn. 

Ymddengys nad oedd Rowland yn boblogaidd iawn ymhlith ei gyd-fyfyrwyr. Ymddengys fod St David’s College and School Gazette o fis Mai 1885 yn gwawdio ei berfformiad, a phrin iawn yw'r ganmoliaeth gan ei ddisgrifio fel: 

"blaenwr cryf a defnyddiol, yn ddriblwr ac yn deg wrth ymdrin â'r bêl, ond fel taclwr nid yw bob amser yn ddiogel; dewiswyd eleni i chwarae yn y gêm rhwng Cymru a Lloegr." 

Yn 1884, roedd Rowland wedi bod yn ddigon llwyddiannus i ennill ysgoloriaeth gwerth £24 ar gyfer hanes modern. Fodd bynnag, ar 18 Chwefror 1886, cyhoedded bwrdd y coleg:  

"Cafodd Mr E M Rowland ei ddiarddel am weddill y tymor (o ganlyniad i gyfuniad o droseddau difrifol): a phenderfynwyd iddo gadw'r isafswm o'i gyfnod preswyl (wyth wythnos) yn y ddau dymor arall sy’n angenrheidiol ar gyfer ei radd." 

Graddiodd Rowland yn yr haf 1886, gan basio yn unig. Ar adeg y cyfrifiad yn 1891, roedd mewn cyflogaeth fel ysgolfeistr yn Exmouth House Boys' School, Stoke Damerel ar gyrion Plymouth. Mae'n rhaid ei fod wedi ymfudo yn fuan i Ganada; ac yn 1894 cafodd ei ordeinio yn ddiacon ar gyfer y genhadaeth yn Clarendon gyda Palmerston yn esgobaeth Ontario. Cafodd ei wneud yn offeiriad y flwyddyn wedyn.  Roedd yn gyfrifol am wasanaethu'r Holy Trinity Church, Plevna a'r All Saints Church, Oompah, gyda St Stephen's Church, Strathadden. (Lleolir Plevna tua 120 milltir i'r dde-orllewin o Ottawa.)  

Yn 1896, priododd Hannah Lilian Gilbert o Oompah. (Roedd Hannah hefyd yn hanu o Brydain. Ganwyd yn Bury, Sir Gaerhirfryn, yn 1875 ond gadawodd Loegr yn 1886). Roedd pedair merch a thri mab gan y cwpl. Yn 1902, symudodd Rowland i Newborough, cyn mynd ymlaen i Powassan yn 1905. Ei swydd olaf oedd fel rheithor West Flamborough gyda Rockton. Gweithiodd yno o 1913 tan ei ymddeoliad yn 1930. 

Christ Church, West Flamborough, where Rowland was rector

Llun: Christ Church, West Flamborough, lle roedd Rowland yn rheithor. 

Yng Nghanada, ymddengys bod Rowland wedi mwynhau cymryd rhan mewn chwaraeon maes. Ysgrifennodd sawl erthygl yn Road and Gun in Canada yn gofyn i'r deddfau gêm gael eu gorfodi. Ym mis Chwefror 1909, disgrifiodd taith hela ddeng diwrnod i ardal y Parry Sound. Roedd ei griw, sef naw unigolyn, wedi lladd 11 o geirw a chlwyfo un arall. 

Bu Rowland farw ar 5 Ebrill 1940 yn Flamborough, Ontario. 

Ffynonellau 

Walters, S. (2016). The fighting parsons: the role of St David’s College, Lampeter, in the early development of rugby football in Wales. Canolfan Peniarth 

Pierce, D., Jenkins, J.M. & Auty, T. (1991). Who’s who of Welsh international rugby players. Charlcombe Books

Ancestry. (2020). Cyrchwyd o:https://search.ancestrylibraryedition.co.uk

Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan (4 Hydref 1884). Aberystwyth observer and Merionethshire news. Cyrchwyd o: https://newspapers.library.wales/view/3043832/3043836/45/ 

Rowland, E.M. (1909). Rod and gun in Canada. 10(9),859-861. Cyrchwyd ar 17 Mehefin 2020 o https://archive.org/details/rodandguncanada19081909/page/n397/mode/2up 

Rowland, E.M. (1909). Rod and gun in Canada. 11(1),54-56. Cyrchwyd ar 17 Mehefin 2020 o https://archive.org/details/rodandguncanada1909/page/n87/mode/2up