Shaun Lightman

Mae Shaun Lightman yn gerddwr rasio, a gynrychiolodd Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd Mecsico yn 1968.

Ganwyd Lightman yn Hounslow yn ystod yr Ail Ryfel Byd, yn wir, yn ystod ymosodiad o'r awyr. Ar ôl i'r rhyfel ddod i ben, roedd ei rieni'n beicio’n rheolaidd y pellter o 60 milltir o Hounslow i Littlehampton er mwyn gwersylla dros nos. Dywed, ‘Cefais fy magu yn disgwyl treulio oriau ar y ffordd.’ 

Mae Lightman yn cofio iddo gamu ar drac athletau am y tro cyntaf ar ôl ei ben-blwydd yn 10 oed. Yr haf hwnnw, enillodd ei dystysgrif gyntaf am yr ail safle yn y ras 440 llath. Addysgwyd ef yng Ngholeg Hounslow. Ei feistr chwaraeon oedd Bill Hamblin, a oedd hefyd yn hyfforddi Don Thompson – y cerddwr rasio a enillodd y fedal aur yn y Gemau Olympaidd, yn ogystal â'r sbrintwyr Buster Watson ac Ade Mafe. Y tu allan i'r ysgol, ymunodd Lightman â Harriers Dyffryn Tafwys ac yna'r Clwb Cerdded Metropolitan. Ei ras hir gyntaf oedd ras Garnet ar 3 Chwefror 1961. Roedd y ras hon yn ymestyn dros 10 milltir, a gorffennodd gydag amser o 89 munud, 1 eiliad, yn 37ain allan o'r 108 o bobl a orffennodd y ras. Enillodd y bencampwriaeth genedlaethol un filltir ar gyfer y to iau ym 1961, ac yna'r bencampwriaeth genedlaethol un filltir yn 1963. Yn ugain oed, Lightman oedd piau record to iau y byd o 6 munud, 46.3 eiliad am daith gerdded un filltir. 

Astudiodd Lightman hanes yng Ngholeg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan. Yn ogystal ag astudio, cafodd amser i fod yn llywydd Cymdeithas Dewi Sant. Roedd ffocws y coleg ar rygbi undeb yn golygu nad oedd yn arbennig o hawdd parhau â’i hyfforddiant mewn cerdded. Graddiodd ym 1966, gan ddod yn athro cyfarwyddyd crefyddol ac addysg gorfforol yn Winton House Croydon. Sylweddolodd hefyd fod ganddo gyfle i ddod yn athletwr rhyngwladol. Penderfynodd ef a'i hyfforddwr, Tom Misson, mai ei brif ddigwyddiad fyddai'r daith gerdded 50k. Meddai Lightman, 'Nid oedd gennyf y cyflymder ar gyfer 20k a gall pobl ddod allan o unman, ond ar gyfer 50k, rydych chi'n gwybod bod pobl yno am amser hir.' Yn 1967, cystadlodd ym Mhencampwriaethau'r Byd (Cwpan Lugano), gan ddod nawfed yn y 50k. 

Yn 1968, cystadlodd Lightman yng Ngemau Olympaidd Mecsico. Dyma'r Gemau Olympaidd cyntaf i ddefnyddio llwybr synthetig a'r cyntaf i gael ei ddangos mewn lliw ar y teledu. Yn bwysicach fyth i'r athletwyr dygnwch, dyma hefyd hefyd oedd y gêm gyntaf i gael ei chynnal ar uchder. (Wrth i uchderau gynyddu uwchlaw 1600m, mae'r nifer uchaf o ocsigen yn lleihau; gall hyn effeithio'n andwyol ar berfformiad mewn digwyddiadau pellter hir). Mae Lightman yn cofio anadlu'n drwm wrth gerdded i fyny'r grisiau. Roedd erthyglau yn y wasg hyd yn oed yn awgrymu y gallai cystadleuwyr farw. Ar gyfer y ras 50k, roedd yr uchder tua 7000 troedfedd a'r tymheredd yn 100 gradd fahrenheit! Dywedwyd ei fod yn 'ddifrifol' ac nid yw felly'n syndod bod Lightman wedi llewygu pan oedd oddeutu 40k i mewn i'r ras.  Fodd bynnag, digwyddodd weld y dyn a oedd â record y byd, Gennadiy Agapov, yn mynd i mewn i ambiwlans, a meddyliodd, ‘Gallaf ei basio.’ Pan ddaeth Lightman i mewn i’r stadiwm, roedd yn argyhoeddedig mai ef oedd yr olaf! Mewn gwirionedd, roedd wedi gorffen yn y ddeunawfed safle allan o 36 o'r rhai a ddechreuodd y ras, gydag amser o 4 awr 52 munud 20 eiliad. Dywed am gystadlu yn y Gemau Olympaidd, ‘Tu hwnt i'r trac, roedd yn wirioneddol wych. Fe wnes i fwynhau yn fawr. Ond ar y trac, nid oeddem yn barod o gwbl… ’ 

Yn 1969, cystadlodd Lightman yn y gemau Ewropeaidd 50km yn Athen. Unwaith eto, roedd y gwres yn greulon. Llewygodd ar 35 km, ac roedd hi'n ddwy awr cyn iddo ddod ato ef ei hun. Roedd yn hapusach wrth gystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad yn 1970 yng Nghaeredin. Daeth yn seithfed yn y daith gerdded ras 20 milltir gydag amser o 2 awr 44 munud. Yn 1973, cystadlodd eto ym Mhencampwriaethau'r Byd, gan gwblhau'r ras 50k gydag amser personol gorau o 4 awr 15 munud. Dyma’r tro olaf iddo ymddangos fel uwch chwaraewr rhyngwladol, er iddo barhau i wneud sgwadiau ‘B’. 

Ymddeolodd Lightman o gystadlaethau rhyngwladol yn 1979, ond penderfynodd barhau fel hyfforddwr ac fel cerddwr clwb. Ymhlith y cerddwyr y mae wedi'u hyfforddi mae Mark Easton, Chris Cheeseman a Sean Sullivan, yn ogystal â phobl ifanc leol. 

Yn broffesiynol, bu Lightman yn addysgu yn Ysgol Frenhinol Russell, Croydon, rhwng 1973 a 2006. Bu'n allweddol yno wrth gyflwyno astudiaethau busnes ar gyfer TGAU a Safon Uwch. Yn ogystal, sefydlodd Madden House ar gyfer bechgyn dydd, yn ogystal â dod yn arweinydd tîm ar gyfer bwrdd arholi AQA. 

Hyd yn oed yn ei saithdegau, mae gan Lightman grŵp hyfforddi o hyd ac mae'n cystadlu'n rheolaidd, gan gerdded dros glwb cerdded Surrey ac ar gyfer Harriers Blackheath a Bromley. Mae'n seithfed ar restr y Deyrnas Unedig ar gyfer y daith gerdded 20k i'w grŵp oedran. 

Ochr yn ochr â cherdded, mae Lightman wedi bod yn ddarllenydd yn Eglwys Sant Ffransis, Selsdon, ers 1980. Dywed, ‘Fe wnes i ddarganfod bod fy ffydd wedi rhoi mantais ychwanegol imi gyda cherdded rasio gan fy mod yn gallu cyfeirio fy meddyliau dros y pellteroedd hir hynny. Canfûm fod y ddisgyblaeth yr oedd ei hangen ar gyfer athletau a chrefydd yn eithaf tebyg.’ Mae wedi bod yn gaplan yn Eglwys Gadeiriol Southwark ac wedi gwasanaethu fel un o’r 12 caplan gêm yng Ngemau Olympaidd Llundain yn 2012. Mae wedi bod yn briod ag Andreeq ers dros 50 mlynedd – mae ganddynt ddau o blant sydd wedi tyfu’n hŷn, Sarah a Joanne ac, hyd yn hyn, un wyres, Bryony. Mae Lightman yn nodi na fyddai unrhyw un o'i gyflawniadau wedi bod yn bosibl heb gefnogaeth ei wraig a'i ferched. 

Ffynonellau 

Mexico bound. (1966, May 13). Gownsman, t. 5

Biography. (Gwanwyn2019).Veterans Athletic Club newsletter. Cyrchwyd ar 16 Mehefin 2021 o http://www.vetsac.org.uk/Newsletters/VAC%20Newsletter%20Spring%202019%20Website.pdf 

Aitken, A. (2013). Alastair Aitken’s interviews and reports. Shaun Lightman (Medi 2013). Cyrchwyd ar 16 Mehefin 2021 o https://www.highgateharriers.org.uk/hh_archive/aa_reports/aa_report183.html 

Power of 10. (n.d.) Shaun Lightman. Cyrchwyd ar 16 Mehefin 2021 o https://thepowerof10.info/athletes/profile.aspx?athleteid=37628 

Street, T. (2014, 22 Gorffennaf). Commonwealth Games: Lightman was Hounslow’s very own Eric Liddell. My London. Cyrchwyd ar 16 Mehefin 2021 o https://www.mylondon.news/sport/other-sport/commonwealth-games-shaun-lightman-hounslows-7463207