Roedd John Dudley Bartlett (1907-1967) yn chwaraewr rygbi rhyngwladol i Gymru, a aeth wedyn yn gaplan yn y llynges.

Ganwyd Bartlett ar 6 Awst 1907 yng Nghaerfyrddin, yn fab i John ac Elizabeth Anne Bartlett.  Yn ôl cyfrifiad 1911 galwedigaeth ei dad oedd rheolwr argraffwr.  Cafodd John y mab ei addysg yn Ysgol Coleg Dewi Sant, Llambed, ac wedyn yng Ngholeg Llanymddyfri.  Tra oedd yn Llanymddyfri, enillodd gap Ysgolion Cymru fel asgellwr.  Wedyn aeth i Goleg yr Iesu, Caergrawnt.  Ni chafodd gynrychioli Prifysgol Caergrawnt mewn rygbi; fodd bynnag, erbyn tymor 1926-27, roedd yn chwarae’n rheolaidd i Lanelli.   

Fe’i dewiswyd i dîm Cymru i wynebu’r Alban ar 5 Chwefror 1927 ym Mharc yr Arfau, Caerdydd. Yn ôl y sylw ym mhapur newydd y Times, roedd ei ddewis yn arwydd bod ‘the Selectors are quite frankly out to make experiments with young players of a new type.’ Fodd bynnag, disgrifiwyd amodau’r gêm fel a ganlyn ‘about as bad as could be imagined … although the playing field, greatly improved by drainage, was not actually waterlogged, the mud churned up into a black paste …’ Cafodd Cymru ei threchu, gan golli o bum pwynt i ddim.  Yn ôl y Times, roedd Bartlett wedi taclo W.M. Simmers, trichwarterwr yr Alban, yn dda.  Yn ôl disgrifiad Guardian, gwnaeth excellent work against Simmers’. Fodd bynnag, gwastraffodd gyfle da i sgorio, gydag ymgais aflwyddiannus at gôl adlam.   

Ni chwaraeodd Bartlett i Gymru eto yn y tymor hwnnw.  Am y tymor nesaf, gadawodd Lanelli ar gyfer Cymry Llundain.  Roedd ei gêm ryngwladol nesaf yn erbyn Lloegr, ar gae Sain Helen Abertawe, ar 21 Ionawr 1928. Yn ôl disgrifiad y Times nid oedd yn ddigon cyflym, ond yn ôl y Guardian roedd yn eithaf da.  Hefyd sgoriodd gais, a oedd yn ganlyniad i ‘a splendidly swift forward rush.’ Fodd bynnag, trechwyd Cymru gan Loegr o ddeg pwynt i wyth.  

Roedd gêm nesaf Cymru yn erbyn yr Alban ym Murrayfield ar 4 Chwefror 1928. Y tro hwn roedd Bartlett ar yr ochr fuddugol.  Enillodd Cymru o dri phwynt ar ddeg i ddim, eu buddugoliaeth gyntaf yn yr Alban er 1913.  Er y dewiswyd Bartlett i chwarae yn y gêm nesaf yn erbyn Iwerddon, bu’n rhaid iddo dynnu’n ôl oherwydd anaf.  Ni fyddai’n chwarae rygbi rhyngwladol eto.  

Ym mis Hydref 1929, dychwelodd Bartlett i Lambed i astudio fel myfyriwr ôl-raddedig yng Ngholeg Dewi Sant.  Bu’n rhan o’r tîm rygbi a orchfygodd Goleg Prifysgol Aberystwyth am y tro cyntaf er nifer mawr o flynyddoedd.  Yn ôl cylchgrawn y coleg, ‘J.D. Bartlett, who returned after a long absence due to knee trouble, can be said to have won the game with his strong running.’ Fe’i hordeiniwyd yn ddiacon yn 1930 ac yn offeiriad yn 1931.  Ar ôl treulio pedair blynedd yn gurad yn Eglwys y Santes Fair, Aberteifi, ymrestrodd yn gaplan yn y Llynges Frenhinol.  Ei long gyntaf oedd y criwser trwm, HMS Devonshire.  Dros y blynyddoedd, gwasanaethodd ar amryw o longau, gan dreulio’r Ail Ryfel Byd ar HMS Cochrane yn gyntaf ac wedyn gyda Gwasanaeth Patrôl y Llynges Frenhinol.  Nesaf gweithiodd mewn nifer o gyfleusterau ar y lan, gan gynnwys HMS Terror a HMS Vernon. Yn 1954, aeth yn ôl ar yr môr, ar y criwser dosbarth Dido, HMS Cleopatra, gan symud i HMS Vanguard yn 1956. O 1959 ymlaen gwasanaethodd Bartlett ar HMS Dryad, cartref Ysgol Rhyfela Arforol y Llynges Frenhinol.  

Bu farw Bartlett ar Ynys Hayling ar 17 Ionawr 1967. Gadawodd weddw, Elizabeth. 

Ffynonellau 

Walters, S. (2016). The fighting parsons: the role of St David’s College, Lampeter, in the early development of rugby football in WalesCaerfyrddin: Canolfan Peniarth 

150 Llambed man geni rygbi yng Nghymru = Lampeter the birthplace of Welsh rugby. [Llambed]: Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant 

Rugby football. Today’s international match. (5 February 1927). The Times 5. Adalwyd 21 Hydref 2021 o https://go.gale.com/ps/retrieve.do?tabID=Newspapers&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&hitCount=27&searchType=AdvancedSearchForm&currentPosition=9&docId=GALE%7CCS84089925&docType=Sports+news&sort=Pub+Date+Forward+Chron&contentSegment=ZTMA-MOD1&prodId=TTDA&pageNum=1&contentSet=GALE%7CCS84089925&searchId=R7&userGroupName=nlw_ttda&inPS=true 

Rugby football. Scotland’s victory in the mud. (7 February 1927). The Times 6. Adalwyd 21 Hydref 2021 o https://go.gale.com/ps/retrieve.do?tabID=Newspapers&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&hitCount=27&searchType=AdvancedSearchForm&currentPosition=10&docId=GALE%7CCS100867143&docType=Sports+news&sort=Pub+Date+Forward+Chron&contentSegment=ZTMA-MOD1&prodId=TTDA&pageNum=1&contentSet=GALE%7CCS100867143&searchId=R7&userGroupName=nlw_ttda&inPS=true 

Wales disappoint at Cardiff. (7 February 1927). The Manchester Guardian 4. Adalwyd 21 Hydref 2021 o https://www.proquest.com/hnpguardianobserver/docview/477341352/4DF232701B014A69PQ/1?accountid=12799 

Rugby football. England’s lucky victory. (23 January 1928). The Times 5. Adalwyd 21 Hydref 2021 o https://go.gale.com/ps/retrieve.do?tabID=Newspapers&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&hitCount=65&searchType=AdvancedSearchForm&currentPosition=29&docId=GALE%7CCS84090423&docType=Sports+news&sort=Pub+Date+Forward+Chron&contentSegment=ZTMA-MOD1&prodId=TTDA&pageNum=2&contentSet=GALE%7CCS84090423&searchId=R12&userGroupName=nlw_ttda&inPS=true 

Yesterday’s rugby games. England wins again. (23 January 1928). The Observer 24. Adalwyd 21 Hydref 2021 o https://www.proquest.com/hnpguardianobserver/docview/481206178/F104163D0A12445DPQ/3?accountid=12799 

Rugby football club. (1930). St David’s College magazine, 12(9),24