Austin Pugh Cook

Ganwyd Austin Pugh Cook yn 1893 yn Hwlffordd lle roedd ei rieni yn rhedeg siop lysiau a ffrwythau o gartref y teulu ar Stryd y Bont. Roedd Austin yn ddisgybl talentog ac ar ôl "gyrfa ysgolheigaidd o fri", aeth ymlaen i astudio'r Clasuron yng Ngholeg Dewi Sant.

Yma hefyd roedd yn fyfyriwr gweithgar ac enillodd nifer o wobrau ac ysgoloriaethau trwy gydol ei amser yn y coleg. Yn ystod ei gyfnod yn Llanbedr Pont Steffan, ni wnaeth Austin ymroi o'i amser yn gyfan gwbl i'r byd academaidd ond cymerodd ran mewn ystod o weithgareddau allgyrsiol. Roedd yn aelod gweithgar o'r Gymdeithas Gerddorol ac yng ngwanwyn 1915, fe berfformiodd yng nghynhyrchiad y coleg o'r opera Trial by Jury a gafodd ei llwyfannu er mwyn codi arian ar gyfer ymdrech y Rhyfel Byd Cyntaf. 

Austin Pugh Cook in the opera Trial by Jury

Yn hoff o chwaraeon, roedd Austin yn chwarae ar yr asgell ar gyfer ail dîm rygbi XV, ac ar ddiwrnod mabolgampau'r coleg yn ystod mis Mawrth 1914, enillodd ei wobr gyntaf am 'daflu pêl criced'. 

Ar ôl iddo raddio ag anrhydedd yn 1915, aeth Austin ar unwaith i listio yn y lluoedd arfog. Ymunodd â'r Milwyr Traed Ysgafn y Llynges Frenhinol fel ail lefftenant a chafodd ei aseinio i'r Fyddin Ymgyrchol Môr y Canoldir gydag ail fataliwn y Llynges Frenhinol. Ym mis Mai 1916, anfonwyd bataliwn Austin i Ffrainc i gefnogi’r ymladd ar y Ffrynt Gorllewinol. Fis yn ddiweddarach, fe'i benodwyd i Fagnelfa Mortar Ysgfan y 188fed Brigâd a chyda'r uned hon, yn Fricourt, roedd yn rhan o'r diwrnodau cyntaf o ymladd ym Mrwydr y Somme. 

Roedd mortarau'r ffosydd yn arfau newydd ac anrhagweladwy ac ar 3 Awst 1916, lladdwyd pump o ddynion o frigâd Austin mewn ffrwydrad damweiniol. Er i Austin gael ei niweidio yn y digwyddiad, 

 llwyddodd i ddianc rhag anaf difrifol ac fe ailymunodd â'i fataliwn dri diwrnod yn ddiweddarach. Yn dilyn cyfnod o salwch yn yr hydref yn 1916, a seibiant yn ei gartref dros y Nadolig, wynebodd y lefftenant newydd gyfnod o ail-hyfforddiant yn Calais. Dychwelodd Austin i wasanaeth gweithredol ar 24 Gorffennaf 1917 ond cafodd ei ladd ddau ddiwrnod yn ddiweddarach wrth ymladd ym Mrwydr Arleux, ger Arras. Roedd yn 23 mlwydd oed. 

Claddwyd Austin mewn mynwent i filwyr ffosydd y llynges yn Gavrelle yn Ffrainc ac mae'n cael ei goffáu ar restr anrhydeddau Coleg Dewi Sant ac ar gofeb ryfel yn Eglwys y Santes Fair, Hwlffordd. 

“Ymunodd â'r lluoedd ym mis Mehefin 1915 ac roedd yn llawn brwdfrydedd am ei ddyletswyddau newydd. Roedd yn rhan o Frwydr Fricourt, ac o'i uned dim ond ef, swyddog clwyfedig a 30 o ddynion a ddychwelodd adref. Cafodd amser llafurus iawn yn y ffosydd a chafodd nifer o ddigwyddiadau hynod i'w hadrodd." 

O'r Haverfordwest and Milford Haven Telegraph, 1 Awst 1917 

Ffynonellau: 

Roberts, S. (2018). 1918-2018 – coffâd. Coleg y Drindod Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan. Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant.