Charles Herbert Morris

Ganwyd Charles Herbert Morris yn Y Trallwng yn 1892; ef oedd yr ieuaf o ddau ar bymtheg o blant a anwyd i William a Jane Morris. Roedd y rhan fwyaf o aelodau’r teulu Morris yn gweithio i’r diwydiant dillad lleol, ac yn cael eu cyflogi naill ai fel dilledyddion, gwniyddesau neu hetwyr.

Ond nid oedd Charles yn bwriadu dilyn a gwneud yr un fath o waith â’i deulu, ac wedi astudio’n flaenorol yn yr Ysgol Goleg, ymgofrestrodd yng Ngholeg Dewi Sant yn 1912, gyda’r  bwriad o ymuno â’r Weinidogaeth. Nid oedd cyflawniadau academaidd Charles cystal â’i  allu ar y maes chwaraeon. Yn ystod ei gyfnod yn Llambed, chwaraeodd Charles i’r ail dîm rygbi XV, i’r tîm hoci ac i’r tîm pêl-droed; enillodd ei gap gyda’r tîm pêl-droed XI cyntaf. Fel athletwr unigol, daeth yn ail yn y ras glwydi ym mabolgampau’r Coleg 1914, a daeth yn gyntaf yn y naid uchel.     

Dim ond pum mis ar ôl iddo gystadlu yn y mabolgampau, gwnaeth Charles adael ei astudiaethau y tu cefn iddo ac ymuno â Bataliwn Pals Gogledd Cymru. Cafodd gomisiwn gyda’r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, a gwnaeth wasanaethu gyda nhw mewn llawer o frwydrau’r Ffrynt Gorllewinol. Yn 1916, ymladdodd ef yn y Somme, ym Mrwydr Coedwig Mametz, lle gwnaeth ei gatrawd ddioddef yn ofnadwy o ran niferoedd mawr yr anafedigion a’r meirw. Yn ystod haf 1916, neilltuwyd Charles yn arsyllwr i Sgwadron 59 Y Corfflu Hedfan Brenhinol, ac yn ystod y gwanwyn canlynol, neilltuwyd ef i ffotograffio targedau ar gyfer y Magnelwyr Brenhinol yn yr ardal o gwmpas Étaing er mwyn cefnogi ymosodiad y gwanwyn ar Arras. 

O hynny ymlaen, cafodd mis Ebrill 1917 ei alw’n ‘Bloody April’ ymhlith y Corfflu Hedfan Brenhinol. Cafodd dros draean o aelodau’r Corfflu Hedfan Brenhinol eu hanafu, a gwnaeth disgwyliad oes is-swyddog newydd yn y rheng flaen ddisgyn ar gyfartaledd i un ar ddeg diwrnod yn unig. Roedd awyren ddwbl, ddwy sedd R8 Charles ar gyfer rhagarchwilio strategol a bomio yn un o chwe awyren yn ei sgwadron a gafodd eu saethu i lawr mewn un diwrnod yn unig gan grŵp o Sgowtiaid Albatros yr Almaenwyr a oedd ar sail dechnegol yn uwchraddol. Cawsant eu harwain gan Rittmeister Manfred von Richthofen, ‘Y Barwn Coch’. Cafwyd y newyddion bod Charles ar goll ar Ebrill 13 1917, ond daethpwyd fyth o hyd i’w gorff. Roedd yn bum mlwydd ar hugain oed.  

Caiff ei goffáu ar y gofeb yn Arras ar gyfer y Gwasanaethau Hedfan, ar Restr y Gwroniaid yn y Coleg, ac ar gofgolofn ryfel Rhyl, cartref ei chwaer. Bu farw Edwin, brawd Charles, y flwyddyn flaenorol yn ymladd gyda Lluoedd Canada, ac mae’r ddau frawd yn cael eu cyd-anrhydeddu ar blac a osodwyd gan eu teulu yn Eglwys Crist, yn nhref eu cartref, sef Y Trallwng.  

Hysbysiad ‘Ar goll’ a gyhoeddwyd yn y Llangollen Advertiser, Ebrill 27ain 1917, 

“Lieutenant Morris has been in much fighting on the Western Front and took part in the taking of Mametz Wood, in which engagement he was one of three officers in his regiment who came out unscathed.” 

Ffynonellau: 

Roberts, S. (2018). 1918-2018 A Commemoration. Saint David’s College, Lampeter.Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant.