Leonard Glynne Lewis

Ganwyd Leonard Glynne Lewis yn 1894 ym Mhontypridd, lle’r oedd ei rieni, Daniel ac Edith, yn rheoli tloty’r dref. Yr hynaf o saith o blant, aeth Leonard i’r Ysgol Ramadeg i Fechgyn leol cyn lletya yng Ngholeg Crist Aberhonddu. Gwnaeth Leonard, a elwid ‘Siwel’ gan ei ffrindiau, ymgofrestru yng Ngholeg Dewi Sant yn 1912, a dyfarnwyd iddo ysgoloriaeth i ddilyn gradd yn y Clasuron.

Nid dim ond gallu academaidd oedd gan Leonard, roedd ef hefyd yn sbortsmon brwdfrydig a galluog. Roedd e’n chwarae mewn nifer o safleoedd i’r tîm XV 1af, gan gynnwys canolwr, trichwarterwr a chefnwr, ac fe enillodd ef ei gap yn chwarae rygbi. Roedd Leonard hefyd yn chwarae criced i’r tîm XI 1af, yn ogystal â chwarae i’r tîm hoci, yn rhedeg ei dîm pêl-droed ei hun, o’r enw  The Heracleans, yn ystod y gwyliau, ac fe ddaeth ef yn ail yn y ras ¼ milltir ym mabolgampau’r Coleg yn 1914.  

Ni wnaeth Leonard orffen ei radd, ond fe ymunodd ef â Bataliwn y Prifysgolion a’r Ysgolion Bonedd unwaith y cafodd y rhyfel ei gyhoeddi. Treuliodd nifer o gyfnodau yn yr ysbyty yn ystod ei wasanaeth milwrol. Yn gynnar yn 1916, cafodd ei anfon adref am dri mis gyda dolur traed y ffosydd, ac yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn, cafodd ei drin am gael ei wenwyno â nwy. Yn 1917, cafodd Leonard gomisiwn, ac fe ymunodd ef â 18fed Bataliwn Catrawd Frenhinol Cymru fel 2il Is-gapten pan oedd y bataliwn wedi’i orsafu ger Cambrai, yn paratoi ar gyfer y frwydr a oedd ar ddod. Yn ystod camau cyntaf Brwydr Cambrai, gwnaeth gweithredoedd Leonard ennill iddo’r Groes Filwrol am ddewrder. Gwnaeth y dyfyniad a gyhoeddwyd yn y London Gazette ar Dachwedd 19eg 1917 ddarllen; 

“For conspicuous gallantry and devotion to duty. He guided a raiding party to the assembly position, and thence to a gap in the enemy’s wire, a distance of 800 yards. With his sergeant he was the first of his party to enter the enemy. Although stunned by a bomb on entering, he led his party forward with courage and determination, and with a small group of men continued the clearing of the trench until the time for the withdrawal.” 

Lladdwyd Leonard bum diwrnod yn ddiweddarach yn ystod y Frwydr am Goedwig Bourlon. Roedd yn dair blwydd ar hugain oed.

Caiff Leonard ei goffáu ar Gofeb Rhyfel Cambrai, yng Ngholeg Crist Aberhonddu, yn yr Ysgol Ramadeg i Fechgyn, Pontypridd, ac ar restr y gwroniaid sydd yn y Coleg.  

Yn y rhifyn coffa o’u School Magazine, gwnaeth ei gyn-gyd-ddisgyblion gofio Leonard fel unigolyn tawel a thawedog: 

 “a gallant and cheerful soul’ [with] ‘a genial and quaint sense of humour that made him generally popular.” 

Ffynonellau: 

Roberts, S. (2018). 1918-2018 A Commemoration. Saint David’s College, Lampeter.Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant.