Roedd Ronald Edwards (1914–1995) yn rhan o frwydr Monte Cassino fel caplan yn y fyddin. Dyfarnwyd Gorchymyn Gwasanaeth Nodedig iddo am ei ddewrder wrth achub dynion a oedd wedi’u clwyfo.

Ganwyd Edwards ym Mhontardawe, yn fab i glerigwr. Mynychodd Ysgol Uwchradd Rochdale, cyn darllen diwinyddiaeth yng Ngholeg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan. Roedd yn cael ei adnabod fel un da gyda chwaraeon – roedd yn gapten ar y clwb rygbi, ac roedd hefyd yn chwarae criced a golff. Roedd yn aelod gweithgar o'r cymdeithasau dramatig a dadlau. Ar ôl cwblhau ei addysg, bu’n gweithio fel curad ym Manceinion rhwng 1938 a 1942. Pan oedd yno, priododd Olive Mills, a chawsant fab a merch. 

Yna, gwirfoddolodd Edwards i fod yn gaplan yn y lluoedd. Gwasanaethodd gyda'r fyddin gyntaf yn Affrica, yr wythfed fyddin yn yr Eidal ac yna yng Ngwlad Groeg. Roedd ganddo ddisgwyliad uchel iawn ohono’i hun, gan ysgrifennu at ei wraig, ‘Bydd angen Ei gryfder a’i ddewrder mwyaf ar bob un ohonom a rhaid i mi fod yr olaf i ddangos unrhyw dystiolaeth o ofn.’ 

Treuliodd frwydr Monte Cassino gyfan ar y rheng flaen gyda'r milwyr, a hynny gyda phelenni, mortarau a gynnau peiriant yn cael eu saethu’n ddi-baid atynt. Yn benodol, nofiodd deirgwaith ar draws afon Gari, ger Cassino, i gymryd cyflenwadau meddygol ac i achub milwyr a oedd wedi’u clwyfo. Ar Fai 12, casglodd Edwards ddynion a oedd wedi’u clwyfo o sawl bataliwn, a threuliodd y rhan fwyaf o'r noson honno yn annog milwyr. Drannoeth, dywedwyd wrtho fod rhwng 30 a 40 o ddynion wedi’u clwyfo yn sownd yr ochr arall i'r afon. Roedd yr holl gychod ymosod naill ai wedi suddo neu wedi'u difrodi. Gwirfoddolodd Edwards ar unwaith i nofio ar draws i weld pa gymorth y gellid ei roi. Gan glymu cebl signal o amgylch ei ganol, nofiodd drwy'r dŵr garw. Yna, daeth o hyd i feddyg gyda chyflenwad o sblintiau a gorchuddion. Ceisiodd y ddau ddyn helpu pâr o swyddogion wedi’u clwyfo yn gyntaf. Yn dilyn hyn, dychwelodd Edwards i'r afon i weld a allai ddod o hyd i gwch i achub y rhai a anafwyd. 

Wrth fethu â dod o hyd i long addas, nofiodd Edwards yn ôl ar draws yr afon. Yno, fe helpodd i geisio achub cwch ymosod. Fodd bynnag, bu’n rhaid rhoi’r gorau i’r ymgais, oherwydd tân-belenni. Yna gwelodd gwch yng nghanol yr afon ond roedd wedi’i glymu mewn rhaffau. Unwaith eto, nofiodd allan gyda llinyn wedi'i glymu o'i gwmpas. Er gwaethaf y bomiau morter a'r tân-belenni o'i gwmpas, o'r diwedd, llwyddodd i ryddhau'r llong a'i dynnu i'r lan gyferbyn. Yna fe'i ddefnyddiwyd i achub y rhai a oedd wedi’u clwyfo. 

Yn ddiweddarach, bu Edwards yn cofio'n ôl, ‘Ar un o’r teithiau ar draws yr afon gyda dau droedfilwr clwyfedig, cawsom ein saethu gan Spandau. Sefais a chwifio baner y Groes Goch. Dewch, gadewch imi ddweud gair am yr Hun. Ar wahân i achosion ynysig a allai fod wedi bod yn ddamweiniau yn hawdd, sylwodd Ef yn ffyddlon ar faner y Groes Goch. ’ 

Dyfarnwyd Gorchymyn Gwasanaeth Nodedig iddo ar unwaith. Darllenodd y dyfyniad, ‘Roedd ei weithredoedd yn allweddol wrth achub bywydau rhai o’r clwyfedig a lleihau’r amser a ddioddefodd eraill. Roedd yn ysbrydoliaeth i bawb, ac arbedodd ei weithred ddewr amser gwerthfawr i’r rhai a glwyfwyd.’ Dywedodd Edwards wrth ei wraig yn unig ei fod wedi cael ‘y diwrnod mwyaf cyffrous a gwefreiddiol yn fy mywyd.’ Gan nad oedd eisiau ei dychryn, ni ddywedodd wrthi beth roedd wedi ei wneud! Dim ond ychydig fisoedd yn ddiweddarach y dysgodd hi'r manylion gan y wasg – roedd cywilydd ar Edwards am y cyhoeddusrwydd! 

Cafodd Edwards ei rhyddhau o’r fyddin ym 1946 a daeth yn rheithor Sant Paul, Higher Blackley, Manceinion. Symudodd ymlaen i Ashton-on-Ribble, Preston ym 1950. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, gofynnodd y caplan cyffredinol iddo ailymuno â'r lluoedd. Cafodd ei bostio i fataliwn hyfforddi’r gard yn Pirbright. Yna, cafodd ei gysylltu â 32 brigâd y gwarchodlu ym Mharth y Gamlas, cyn gwasanaethu yn Tripolitania. Dychwelodd i Brydain ym 1957 fel caplan a darlithydd yn Ysgol Cadetiaid Mons Officer, Aldershot. Daeth yn uwch-gaplan yn Blandford ym 1962 ac yna'n uwch-gaplan i Luoedd Prydain yng Ngwlad Belg ym 1964. 

Gadawodd Edwards y fyddin ym 1965. Roedd yn adnabyddus am ei garedigrwydd, ei ddealltwriaeth a'i synnwyr o hwyl ac roedd wedi bod yn hynod boblogaidd gyda'r rhai a ddaeth o dan ei ofal bugeiliol. 

Treuliodd Edwards yr 11 mlynedd nesaf fel caplan yn ysgol y Licensed Victuallers School yn Slough. Bu farw ym mis Medi 1995. 

Ffynonellau 

Daily Telegraph. "The Reverend Ronald Edwards." Daily Telegraph, 11 Medi. 1995, t. 21. Ar gael yn: https://link.gale.com/apps/doc/IO0701418537/TGRH?u=nlw_ttda&sid=TGRH&xid=debfd524. [Cyrchwyd ar 14 Mai 2020] 

Robinson, A.C. (2008). Chaplains at war: the role of clergymen during World War II. Llundain: Tauris Academic Studies