Sulak Sivaraksa

Mae Sulak Sivaraksa yn Fwdhaidd ac yn weithredwr cymdeithasol a deallusol sydd wedi cael ei enwebu ar gyfer Gwobr Heddwch Nobel ddwywaith.

Ganwyd Sulak i deulu llewyrchus ac aristocrataidd yn Bangkok yn 1933; bu ei dad yn gyfrifydd ar gyfer Monopoli British-American Tobacco. Tua diwedd yr Ail Ryfel Byd, treuliodd Sulak ddwy flynedd fel mynach newydd mewn mynachlog Fwdhaidd. Ar ôl hyn, cwblhaodd ei addysg uwchradd yng Ngholeg Assumption, sef ysgol Gatholig yn Bangkok.   

Ar ôl gadael yr ysgol, symudodd Sulak i Brydain i astudio yng Ngholeg Dewi Sant yn Llanbedr Pont Steffan. Roedd yn un o’r ychydig iawn o fyfyrwyr tramor; ym mis Hydref 1959, dim ond 9 o’r 189 o fyfyrwyr yn Llanbedr Pont Steffan oedd o wledydd tramor. Mae Sulak wedi dweud, ‘Unwaith, yng Nghaerfyrddin, edrychodd ddwy fenyw arnaf. Trodd un at y llall gan ddweud: ‘Dyn du!’ Troais ati a dywedais, ‘Ddim yn hollol, madam.’ Chwaraeodd ran lawn mewn bywyd coleg gan hyd yn oed mynychu’r capel yn rheolaidd. Cafodd bywyd yn y coleg ar yr adeg honno ei nodweddu gan ddarlithoedd a thiwtorialau mewn gwisgoedd yn ogystal â chiniawau ffurfiol dyddiol gyda gras mewn Lladin. Ar ôl ei amser yng Nghymru, symudodd  Sulak i Lundain i astudio’r Gyfraith gan ddod yn fargyfreithiwr yn 1961.

Dychwelodd Sulak i Wlad y Thai yn ystod y 1960au i fod yn darlithydd ym Mhrifysgol Thammasat a Phrifysgol Chulalongkorn. Ar yr adeg hon, roedd yn parhau i fod yn amddiffynnwr y frenhiniaeth Thai. Yn 1963, bu’n sylfaenydd ac yn olygydd Social Science Review, fforwm mawr ar gyfer myfyrdodau beirniadol ar gymdeithas Thai. Pan oedd yn olygydd, cyfarfu Sulak â Thywysog Sitthiporn sef tywysog blaengar o Wlad Thai. Heriodd Dywysog Sulak ef drwy ofyn iddo, ‘Ydych chi’n gwybod unrhyw beth am ffermwyr? Maen nhw’n dioddef ac nid ydych chi’n gwybod unrhyw beth amdano!’ Dechreuodd Sulak ymweld â phentrefi, temlau, a chaeau reis er mwyn iddo allu deall amodau byw pobl. Sylweddolodd bod angen bod ymhlith y dioddefaint er mwyn mynd i’r afael â sefyllfa o ddioddefaint. Yn raddol, cafodd Sulak ei weddnewid yn ymgyrchydd lefel sylfaenol dros gyfiawnder cymdeithasol.

Cydnabyddir Sulak am ddechrau symudiad corff anllywodraethol brodorol Gwlad y Thai. Lansiodd nifer fawr o sefydliadau, elusennau, a grwpiau gweithredu. Ymhlith y rhain roedd sefydliad Komol Keemthong, Sefydliad Pridi Banomyong, sefydliad Slum Childcare a Coordinating Group for Religion and Society. Yn ogystal, agorodd Suksit Siam, y siop lyfrau amgen gyntaf yng Ngwlad y Thai a chanolfan ar gyfer trafodaethau a gweithredu cymdeithasol. Heb fawr o syndod, arweiniodd gweithgareddau Sulak at wrthdaro â’r awdurdodau. Cyflawnwyd goresgyniad yng Ngwlad y Thai yn 1976 pan oedd Sulak yn ymweld â Phrydain. Dywedodd, ‘Roeddwn i yn Llundain a dysgais drwy bapur newydd fy mod wedi cael fy arestio yn fy absenoldeb. Roeddent wedi llosgi fy holl lyfrau. Byddant wedi fy llosgi’n fyw hefyd felly, fel dyn dewr, arhosais i ffwrdd.’ Treuliodd Sulak y ddwy flynedd nesaf y tu allan i Wlad y Thai gan weithio fel athro gwadd ym Mhrifysgol California Berkeley, ym Mhrifysgol Cornell ac ym Mhrifysgol Toronto.  

Yn 1984, cafodd Sulak ei arestio a’i gyhuddo o feirniadu’r Brenin yn ei lyfr Unmasking Thai Society ac yn ystod cyfweliadau; cafodd ei ryddhau ar ôl i brotestiadau rhyngwladol gael eu cynnal. Yna, yn 1991, rhoddodd araith ym Mhrifysgol Thammasat sef, ‘The regression of democracy in Siam.’ Ar ôl hyn, cyhoeddwyd warant i’w arestio a bu’n rhaid iddo ymochel yn llysgenhadaeth yr Almaen. Yn y diwedd, llwyddodd i ffoi i Laos ac, yn y pendraw, cyrhaeddodd Stockholm. Ar ôl dychwelyd i frwydro’r cyhuddiadau yn ei erbyn, enillodd ei achos yn 1995.  

Mae gweithredu Sulak yn seiliedig ar addysgu Bwdhaidd. Mae’n credu bod ‘ymarfer Bwdhaidd, yn anochel, yn cynnwys pryder ynghylch materion cymdeithasol a materion gwleidyddol… Mae ceisio deall Bwdhaeth ar wahân i’w dimensiwn cymdeithasol yn gamsyniad.’ Yn ei lyfr mwyaf poblogaidd, Seeds of Peace (International Network of Engaged Buddhists, 1992), datblygodd yr hyn a alwodd yn Fwdhaeth gyda “b” fach. Dylai pobl ddatblygu eu cymeriad yn seiliedig ar addysgu Bwdha ynghylch ymwybyddiaeth ofalgar, goddefgarwch, a rhyng-gysylltedd. Hefyd, ail-ddehonglodd Sulak y pum praesept clasurol gan eu symud y tu hwnt i unigolion i’r gymdeithas fwy. Er enghraifft, mae’r praesept cyntaf yn gwahardd cymryd bywyd; heriodd Sulak ei ddarllenwyr i archwilio sut y gallai eu gweithredoedd gefnogi rhyfeloedd, gwrthdaro rhwng yr hiliau, neu fridio anifeiliaid i’w bwyta gan fodau dynol. Mae’n gwrthod cysyniadau gorllewinol ynghylch datblygu gan fod o blaid ymagwedd a ddaw o ddiwylliant brodorol. Yn wir, dywedodd,  ‘Mae globaleiddio yn grefydd demonaidd sy’n gosod gwerthoedd materolaidd’ a ‘ffurf newydd o wladychiaeth.’ Yn 1989, bu Sulak yn un o sylfaenwyr International Network of Engaged Buddhists. 

Cafodd Sulak ei enwebu ar gyfer Gwobr Heddwch Nobel yn 1993 ac yn 1994. Yn 1995, dyfarnwyd Gwobr Right Livelihood, (a alwyd yn Wobr Nobel Amgen), iddo am ei ‘weledigaeth, ei weithredu, a’i ymrwymiad ysbrydol wrth geisio proses ddatblygu sydd wedi’i gwreiddio mewn democratiaeth, cyfiawnder, ac uniondeb diwylliannol.’ Daeth yn Gymrawd Er Anrhydedd Prifysgol Cymru Llanbedr Pont Steffan yn 1996 a dyfarnwyd Gwobr Heddwch Niwano iddo yn 2011. Mae wedi ysgrifennu dros gant o lyfrau mewn Thai ac yn y Saesneg. 

Ffynonellau 

The Right Livelihood Foundation. (2016). Sulak Sivaraksa (1995, Gwlad y Thai). Cyrchwyd ar 29 Mawrth 2021 o https://www.rightlivelihoodaward.org/laureates/sulak-sivaraksa/ 

Pistono, M. (n.d.) The engaged Buddhism of Sulak Sivaraksa. Kyoto Journal. Cyrchwyd ar 29 Mawrth 2021 o https://web.archive.org/web/prestigious 20170306211736/http://www.kyotojournal.org/the-journal/heart-work/the-engaged-buddhism-of-sulak-sivaraksa 

Byrnes, S. (2011, Mai 8). Breathe in, breathe out, and drop the coke – ArtsBuddhist economist Sulak Sivaraksa has advice for Western capitalist societies. Sholto Byrne slows down and listens. Independent on Sunday. Cyrchwyd ar 29 Mawrth 2021 o https://infoweb-newsbank-com.ezproxy.uwtsd.ac.uk/apps/news/document-view?p=UKNB&docref=news/13719489D4DF2B90. 

Niwano Peace Foundation. (2021). Sulak Sivaraksa. Cyrchwyd ar 29 Mawrth 2021 o http://www.npf.or.jp/pdf/grant/2011/biography_e.pdf 

St John, R.B. (1998). Loyalty demands dissent: autobiography of an engaged Buddhist. Sulak Sivaraksa [Adolygiad llyfr]. Journal of the Siam Society, 86(1 & 2),243. Cyrchwyd ar 29 Mawrth 2021 o https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1998/03/JSS_086_0q_Reviews.pdf 

Price, D.T.W. (1990). A History of Saint David’s University College Lampeter. Volume two: 1898-1971. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru  

McCloy, R. (2019/20). UWTSD hosts fourth International Interfaith Symposium. The Link 75,13-14. Cyrchwyd ar 29 Mawrth 2021 o https://www.uwtsd.ac.uk/media/uwtsd-website/content-assets/documents/alumni/lampeter-society/the-link--winter-2019-20.pdf