Llyfr newydd yn archwilio stori anghofiedig y Cymry yn Rhyfel Cartref America
Bydd llyfr newydd sy’n archwilio Rhyfel Cartref America trwy lygaid hanesydd a theithiwr o Gymro yn cael ei lansio’n swyddogol yng Nghanolfan Dylan Thomas yn Abertawe y mis hwn.
Mae America, y Rhyfel Cartref a Fi a’i argraffiad Saesneg, America, the Civil War and Me, gan Dr Huw Griffiths o Brifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant (PCYDDS), yn cyfuno hanes, teithio a myfyrdod personol i ddatgelu’r stori Gymreig sy’n aml yn cael ei hanwybyddu y tu ôl i un o’r cyfnodau o wrthdaro mwyaf arwyddocaol yn hanes America.
Tyfodd y llyfr allan o ymchwil doethuriaeth Huw i’r Cymry yn Rhyfel Cartref America a thaith saith mis ar draws yr Unol Daleithiau ym 1998, lle ymwelodd ag archifau, llyfrgelloedd a meysydd brwydr wrth iddo olrhain profiadau pobl Gymry a oedd wedi’u dal yn y gwrthdaro.
Aeth ei daith ag ef o Boston a Efrog Newydd i Washington, Richmond, Fredericksburg, Antietam ac Appomattox. Ar hyd y ffordd, daeth ar draws pobl o dras Gymreig, archwiliodd gofnodion hanesyddol a darganfu straeon sy’n datgelu’r cyfraniad sylweddol a wnaed gan fewnfudwyr Cymreig i America’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r Rhyfel Cartref.
Gan dynnu ar bapurau newydd, llythyrau a ffynonellau cyfoes eraill o Gymru ac America, mae’r llyfr yn archwilio sut y profodd ac ymatebodd mewnfudwyr Cymreig i’r gwrthdaro, gan gynnwys eu gwrthwynebiad cryf i gaethwasiaeth.
Ond nid hanes o’r Rhyfel Cartref yn unig sydd yn y fan hyn. Wedi’i ysgrifennu o safbwynt hanesydd a theithiwr, mae America, y Rhyfel Cartref a Fi yn dwyn ynghyd ymchwil hanesyddol â phrofiadau personol, arsylwadau a chyfarfyddiadau o daith Huw ar draws America.
Dywedodd Dr Huw Griffiths, Uwch-ddarlithydd mewn Astudiaethau Addysg ym Mhrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant:
“Mae’r llyfr hwn yn dwyn ynghyd ddwy daith - fy nhaith fy hun ar draws America a’m taith i hanes y Cymry a gafodd eu hunain yn Rhyfel Cartref America. Gobeithio y bydd yn annog darllenwyr i edrych ar y Rhyfel Cartref o safbwynt gwahanol ac i ddarganfod y cysylltiadau diddorol ac yn aml anghofiedig rhwng Cymru ac America.”
Dechreuodd diddordeb Huw yn y pwnc gyda’i ymchwil doethuriaeth i gyfraniad y Cymry i hanes Rhyfel Cartref America. Yn dilyn symud yn ddiweddarach i addysg uwch yn Y Drindod Dewi Sant cafodd gyfle i ailedrych ar yr ymchwil honno a’i chyfuno â phrofiadau ac atgofion ei daith ar draws America.
Wrth wraidd y llyfr mae stori am bobl a lleoedd ac am y ffyrdd y mae’r gorffennol yn parhau i lunio cymunedau a hunaniaethau heddiw.
Mae archwiliad y llyfr o Ryfel Cartref America hefyd yn ystyried cwestiynau ehangach am ryddid, cydraddoldeb, caethwasiaeth a rôl y llywodraeth. Fel y mae Huw yn ei ysgrifennu, brwydr dros syniadau sy’n parhau i atseinio heddiw oedd y gwrthdaro yn y pen draw, tra bod y Cymry wedi’u “dal yn ddwfn yn yr holl helynt hwn”.
Mae’r rhifyn Cymraeg, America a’r Rhyfel Cartref a Fi – Taith i galon y Cymry yn America, yn cynnig cyfle i ddarllenwyr sy’n siarad Cymraeg ddarganfod y rhan bwysig hon o stori Gymreig-Americanaidd yn y Gymraeg. Cyhoeddir y ddau rifyn gan Wasg Carreg Gwalch.
Bydd lansiad swyddogol America, y Rhyfel Cartref a Fi ac America, the Civil War and Me yn digwydd yng Nghanolfan Dylan Thomas, Abertawe, am 6.30pm ar 15 Medi. Bydd digwyddiad lansio ar wahân hefyd yn cael ei gynnal yng Nghaerfyrddin ddydd Mercher 16 Medi am 6.30pm yn Yr Egin, gan roi cyfle i ddarllenwyr lleol glywed mwy am y llyfr a gwaith ymchwil Huw. Mae’r digwyddiad ychwanegol hwn yn adlewyrchu cysylltiadau cryf Huw â’r ardal.
Mae’r digwyddiad yn gyfle i glywed mwy am daith Huw, yr ymchwil y tu ôl i’r llyfrau a straeon rhyfeddol y Cymry a oedd yng nghanol Rhyfel Cartref America.
Manylion y digwyddiadau
Lansiad yn Abertawe
Beth: Lansio llyfr - America a’r Rhyfel Cartref a Fi ac America, the Civil War and Me
Pwy: Dr Huw Griffiths
Ble: Canolfan Dylan Thomas, Somerset Place, Abertawe, SA1 1RR
Pryd: 6.30pm, Dydd Mawrth 15 Medi 2026
Lansiad yng Nghaerfyrddin
Beth: Lansiad y llyfrau – America a’r Rhyfel Cartref a Fi ac America, the Civil War and Me
Pwy: Dr Huw Griffiths
Ble: Yr Egin, Caerfyrddin
Pryd: 6.30pm, dydd Mercher 16 Medi 2026
Gwybodaeth Bellach
Arwel Lloyd
Prif Swyddog Cyfathrebu a Chysylltiadau Cyhoeddus
Cyfathrebu Corfforaethol a Chysylltiadau Cyhoeddus
E-bost: arwel.lloyd@pcydds.ac.uk
Ffôn: 07384 467076