Ymchwil Difa Bomiau yn Datblygu Arwyddocâd Cenedlaethol wrth i’r Weinyddiaeth Amddiffyn Lansio Astudiaeth Ganser Fawr

Mae ymchwil a ddechreuodd ym Mhrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant (PCYDDS) i iechyd cyn arbenigwyr difa bomiau wedi datblygu arwyddocâd cenedlaethol ehangach yn dilyn cyhoeddiad y Weinyddiaeth Amddiffyn o astudiaeth  Epidemiology of Cancer in the UK Armed Forces. 

Bydd y rhaglen ymchwil yn archwilio nifer yr achosion a’r marwolaethau o ganser ymhlith tua 1.4 miliwn o bersonél sy’n gwasanaethu ar hyn o bryd a chyn-filwyr a wasanaethodd yn Lluoedd Arfog y DU ers 1990, gan gymharu canlyniadau â rhai poblogaeth ehangach y DU.   Yn ogystal, bydd yr astudiaeth yn ymchwilio a oes tystiolaeth o risg gynyddol o ganser ymhlith grwpiau penodol yn y Lluoedd Arfog. 

Mae’r cyhoeddiad yn dod ymhlith diddordeb gwyddonol cynyddol yn effeithiau iechyd hirdymor gwasanaeth milwrol, gan gynnwys astudiaethau diweddar a adolygwyd gan gymheiriaid dan arweiniad Dr Gareth Collet CBE sy’n archwilio’r risg o ganser ymhlith technegwyr arfau a phersonél difa bomiau yn y Fyddin Brydeinig.   

Yn ddiweddar, cyflwynodd Dr Collet o PCYDDS, sy’n gyn Brigadydd y Fyddin Brydeinig a chyn Pennaeth Difa Bomiau’r DU raglen ymchwil iechyd ordnans ffrwydrol y Brifysgol yng nghynhadledd Cymdeithas Ryngwladol y Technegwyr Bomiau ac Ymchwilwyr ym Mhortiwgal. 

“Yr hyn a ddechreuodd fel ymdrech i ddeall mater iechyd posibl ehangach sy’n effeithio ar gymuned broffesiynol gymharol fach wedi datblygu i fod yn gwestiwn llawer ehangach,” meddai Dr Collett.  “Mae penderfyniad y Weinyddiaeth Amddiffyn i ymgymryd ag astudiaeth canser epidemiolegol ar raddfa fawr yn darparu cyfle anhygoel i ateb rhai o’r cwestiynau hyn yn iawn.  Fodd bynnag, mae’n bwysig nad yw’r Weinyddiaeth Amddiffyn yn cael ei gweld fel un boblogaeth. Mae gwahanol grefftau a phroffesiynau yn profi amgylcheddau galwedigaethol gwahanol iawn, a bydd casgliadau ystyrlon yn dibynnu ar archwilio’r grwpiau hynny yn ddigon manwl”. 

Arwydd iechyd galwedigaethol annisgwyl 

Dechreuodd yr ymchwil yn dilyn diagnosis Dr Collet o ganser y bledren ym mis Tachwedd 2023. Ar ôl rhannu ei ddiagnosis gyda thechnegwyr arfau sy’n gwasanaethu ar hyn o bryd a chyn technegwyr arfau, daeth yn ymwybodol o nifer o achosion tebyg, gan sbarduno ffurfio cydweithredu amlddisgyblaethol gan gynnwys PCYDDS, Prifysgol Birmingham, Coleg y Brenin, Llundain, Prifysgol Glasgow a Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe. 

Archwiliodd yr ymchwil a ddeilliodd o hyn i ystyried a allai risg alwedigaethol nad oedd wedi’i nodi o’r blaen yn bodoli yn y proffesiwn gwaredu bomiau.  

Nododd yr astudiaeth gyntaf a adolygwyd gan gymheiriaid, a gyhoeddwyd yn BJU International achosion uchel o ganser y bledren ymhlith cyn technegwyr arfau’r fyddin, yn enwedig y rhai rhwng 50 a 69. Ar gyfer y rhai o dan 70, cyfrifodd ymchwilwyr gymhareb achosion safonedig o 5.03 o’i gymharu â phoblogaeth gyffredinol y DU.   

Yn ogystal, nododd ymchwilwyr gysylltiad ystadegol rhwng canser y bledren ac amlygiad a adroddwyd i ffrwydron nitro yn ystod gweithgareddau difa. Nid oedd yr astudiaeth wedi’i chynllunio i benderfynu mai amlygiad oedd achosi’r clefyd, ond nododd y darganfyddiadau’r angen am ymchwiliad pellach. 

Mae diddordeb penodol wedi’i ffocysu ar ddeunyddiau egnïol megis TNT a chyfansoddion nitro-aromatig cysylltiedig, ynghyd ag amhureddau gweithgynhyrchu, cynhyrchion diraddio a gweddillion a gynhyrchir wrth storio, trin, llosgi a gwaredu arfau. 

Gall personél gwaredu bomiau a thechnegwyr arfau ddod ar draws y sylweddau hyn dro ar ôl tro yn ystod eu gyrfaoedd, gan gynnwys trwy anadlu, llyncu a chyswllt croenol. 

“Nid yw’r ymchwil hwn yn ymwneud â bai. Mae’n ymwneud ag ymwybyddiaeth, mesurau atal a diogelu pobl”, meddai Dr Collet. “Mae ein darganfyddiadau yn nodi arwydd, nid atebion pendant. Yr hyn maen nhw’n ei ddangos yw bod digon o dystiolaeth i gyfiawnhau archwiliad agosach yn ymwneud ag amlygiad galwedigaethol yng nghymunedau’r fyddin.”   

Cyfle digynsail

Bydd Astudiaeth  Epidemiology of Cancer in the UK Armed Forces Study y Weinyddiaeth Amddiffyn yn archwilio diagnosis o ganser a marwolaethau ymhlith tua 1.4 miliwn o bersonél sy’n gwasanaethu ar hyn o bryd ynghyd â chyn-filwyr.  

O 2027 ymlaen, mae’r Weinyddiaeth Amddiffyn yn bwriadu cyhoeddi data blynyddol ar achosion canser a marwolaethau ar gyfer poblogaeth y Lluoedd Arfog. Bydd y camau dilynol yn archwilio nodweddion demograffeg a milwrol cyn ymchwilio i grwpiau galwedigaethol penodol ac amlygiad posibl sy’n cysylltu â gwasanaethu i’r Lluoedd Arfog.   

Yn ogystal, mae Dr Collett wedi’i benodi’n Eiriolwr Annibynnol ar gyfer astudiaeth canser y Weinyddiaeth Amddiffyn, gan ddarparu pwynt cyswllt ar gyfer personél sy’n gwasanaethu ar hyn o bryd yn ogystal â chyn-filwyr a bydd yn helpu i sicrhau bod eu pryderon yn cael eu cynrychioli wrth i’r ymchwil ddatblygu. 

“Mae’r ffaith bod ein hymchwiliad cychwynnol wedi dechrau gyda sgwrs mewn ystafell ar gampws Glannau Abertawe’r Brifysgol ac rydym bellach yn edrych ar astudiaeth genedlaethol sy’n cynnwys tua 1.4 miliwn o aelodau o gymuned y Lluoedd Arfog yn eithaf rhyfeddol,” meddai.

“Serch hynny, y tu ôl i bob ystadegyn, mae rhywun sydd wedi gwasanaethu a theulu sy’n haeddu gwybod a allai’r gwasanaeth hwnnw wedi effeithio ar eu hiechyd hirdymor. Os yw’r dystiolaeth yn dangos bod grwpiau galwedigaethol penodol yn wynebu risg uwch, gallem wella mesurau atal, gwyliadwriaeth ac o bosibl, sgrinio. Os yw’n dangos nad ydyn nhw’n gwneud hynny, mae hynny’r un mor werthfawr. Yr hyn sy’n bwysig yw ein bod yn casglu tystiolaeth gadarn.”

Mae’r rhaglen ymchwil  a arweinir gan PCYDDS yn parhau i archwilio amlygiad galwedigaethol posibl yn ymwneud â deunyddiau egnïol a hyrwyddo mwy o ymwybyddiaeth ymhlith gweithwyr proffesiynol iechyd o hanesion galwedigaethol personél sy’n gwasanaethu ar hyn o bryd yn ogystal â chyn-filwyr. 

Gwybodaeth Bellach

Rebecca Davies

Swyddog Gweithredol Cysylltiadau â’r Wasg a’r Cyfryngau     
Cyfathrebu Corfforaethol a Chysylltiadau Cyhoeddus     
E-bost: rebecca.davies@pcydds.ac.uk     
Ffôn: 07384 467071